22 mei 2016

Zondag Trinitatis 22 mei 2016

Bijbellezing: Spreuken 8, 22-31  Openbaring 4, 1-11 Johannes 3, 1-16

Als inleiding op deze preekschets voor zondag Trinitatis wil ik beginnen met de tekst van Jean Janzen, op muziek gezet door Joseph A. Cole en opgenomen als gezang 707 in het ‘liedboek. Zingen en bidden in huis en kerk’ onder de noemer Trinitatis


Dragende, moederlijke God,
U baarde mij, ik ben uw kind.
Schepper die mij de adem geeft,
U bent mijn zon, mijn weer en wind.

Gevende, moederlijke Zoon,
U werd een mensenkind als wij,
U voedde mij met hemels brood
als levensgraan stierf U voor mij.

Zonnige, moederlijke Geest,
kus mij nu wakker als het graan,
dan zal ik groeien in geloof
tot ik voor U in bloei zal staan.

De romeinse traditie koos voor Matteus 28, 18- 20 als evangelielezing voor zondag Trinitatis en stelde daarmee het doopbevel wat geisoleerd aan de orde; mooier is de in enkele Duitse en Engelse diocesen reeds voor het jaar 1000 gebruikelijke lezing van Johannes 3,1-15. Dat zal wel de reden zijn dat het huidige gemeenschappelijk leesrooster de laatst genoemde evangelie pericoop als evangelie lezing voor zondag Trinitatis opgenomen heeft ( het gesprek van Jezus met Nikodemus).
Het evangelie volgens Johannes is onmiskenbaar bedoeld voor een auditorium, dat met het Joodse leven bekend was. Maar daarnaast lijkt het er ook op dat het geschreven is voor een gehoor dat bekend was met het denken in antithesen zoals die van vlees en geest en licht en duisternis. Dit denken in tegenstellingen wordt onder anderen in Johannes 3 overgezet op Jezus als brenger van het heil. Ons vlees als broos, vergankelijk bestaan moet bezield worden. Er moet de adem, als ruach Elohim, wind Gods, ingeblazen worden, opdat we nieuwe herboren mensen worden.
Het is in Johannes 3 Nikodemus die de vraag stelt naar het hoe: hoe kan iemand een nieuw, ander mens worden?. Nadrukkelijk wordt er verteld dat Nikodemus in de nacht naar Jezus toe komt. Enerzijds kunnen we daarin de angst zien voor herkenning door zijn mede-schriftgeleerden; anderzijds kan het ook zo zijn dat we hier een kenmerkende stijlfiguur van Johannes zien: mensen komen uit hun duisternis tot Jezus die het licht der wereld is. Daarom wordt in de verzen 20 en 21 in verband met het al of niet volgen van Jezus gesproken over het wel of niet gaan tot het licht. Het is in het evangelie van Johannes belangrijk te komen in, respectievelijk uit de nacht.
In het evangelie van Johannes zijn het bijna altijd onverwachte mensen die in gesprek komen met Jezus: een Samaritaanse, een blindgeborene en in Joh. 3 een schriftgeleerde.
Nikodemus spreekt Jezus aan als rabbi en hij wijst op de tekenen waarvan hij gehoord heeft. Zo wordt het duidelijk dat Nikodemus Jezus als geestelijk leider erkend.
Jezus spreekt dan in vers 5 over het opnieuw geboren worden als een voorwaarde om het Rijk van God te zien. Een nieuwe geboorte namelijk uit water en geest. Het begrip ‘opnieuw’ (anoothen) lijkt mij hier een sleutelwoord te zijn: Het kan zowel ‘opnieuw’ als ‘ van boven’ aanduiden. Hoe komt het dat de schriftgeleerde Nikodemus hier weinig of niets van lijkt te snappen?
Water? Dat slaat toch ook op het water van de Schelfzee waar Mozes zijn volk ‘droogvoets’ doorheen voerde. Water is zowel dreigning als uitredding
En Geest? De Geest is toch de adem van God die ons leven inblaast, de kracht waaruit we leven? Nikodemus blijft Jezus vol onbegrip aankijken. Hij geeft zich dan ook niet gewonnen, zo lijkt het. We komen deze Nikodemus nog twee maal in dit evangelie tegen. Als de overpriesters en schriftgeleerden op het punt staan Jezus te veroordelen, steekt Nikodemus daar een stokje voor. In Joh. 7, 51 stelt Nikodemus: ‘Onze wet veroordeelt iemand toch pas als hij gehoord is en als bekend is wat hij heeft gedaan?’ Au fond leest Nikodemus hier zijn medeschriftgeleerden de les uit de wet. En we lezen in Joh. 19 dat Nikodemus wel honderd pond specerijen voor Jezus’ begrafenis komt brengen. Niemand vond het meer nodig van de Joden om het lichaam van Jezus naar de gebruiken van de joodse wet te verzorgen, maar Nikodemus komt als jood Jezus de laatste eer bewijzen
Van Nikodemus horen we verder in de bijbel niets meer. Zijn laatste woorden zijn in Joh 3, 5 ‘ Hoe kan dat?’ Namelijk het uit de Geest geboren worden. De pericoop eindigt in vers 21 met de woorden van Jezus: ‘… wie oprecht wandelt, zodat zichtbaar wordt dat God werkzaam is in alles wat hij doet.’. Oprecht handelen, de waarheid doen betekent in het Oude Testament altijd: je aan de wet houden. En je aan de wet houden wil zeggen: de wet als een licht op je levenspad, als een lamp voor je voet accepteren ( psalm 119).
Wet, water en warmte horen op deze wijze samen Of, anders gezegd: Vader, Zoon en Geest horen samen. Niet op een intellectualistische manier waarover je kunt discussieren, maar op de level van het constant opnieuw vorm te geven leven. Zo is de leer van de triniteit echte leer ten leven. Het geschenk ten leven ‘ van boven’ dat gesymboliseerd wordt in de doop, maakt van gelovigen geen passieve dankzeggers, maar schakelt hen direct in, in het krachtenspel van de Geest van God.
Waterdoop en geestesdoop zijn dan ook onlosmakelijk met elkaar verbonden, zijn een geheel. Anders hebben we de doop – als geschenk- van de levensvernieuwing los gemaakt en hebben we omgekeerd ook de levensvernieuwing van de geschenkervaring losgemaakt. Dat leidt in het ene geval tot onheilige passiviteit, n het andere geval tot onheilige activiteit.

Suggesties voor de preek: De geschakeerdheid in de Gods naam zoals die tot uitdrukking komt in de triniteitsleer is voor het pastoraat zeer belangrijk:. Ze leert ons dat het heel legitiem is om in verschillende levensfases en omstandigheden verschillende accenten te leggen in de verwoording van ons geloof. Het zou daarom ook zinvol kunnen zijn om in voorafgaande gespreksgroepen eens na te gaan welke woorden we bij uitstek met God verbinden om te ontdekken hoe we die woorden als vanzelf op de Vader, de Zoon en de Heilige Geest toepassen. Dergelijk gespreksgroepen leiden vaak als vanzelf naar een invulling van de preek op zondag Trinitatis.