5 november 2018

Afrika klaagt aan

Afrika klaagt aan

(waarnemingen van Yosé Höhne Sparborth (Kerk en Vrede en IFOR) ter plekke van de vluchtelingen discussie in Italië )

We zitten in Catania. Als je dat wilt vinden, moet je op Sicilië kijken. We zitten dus midden in de Middellandse Zee, twee dagen onder de titel: „On the move”. Onderweg. Twee dagen op deze plek praten over vluchtelingen. Goed gekozen plek, veel beter dan Den Haag, te ver weg van al die boten die zinken.

De Italianen bereidden de vierjaarlijkse samenkomst voor van IFOR, wereldwijd netwerk van organisaties voor geweldloosheid. Wat ik niet had verwacht: de Italianen hebben enkel Afrikanen aan het woord gelaten, en een Irakees die sinds 1991 in Italië mede-oprichter was van ”Un Ponte Per”, zeg maar bruggen bouwen in plaats van muren. Die organisatie ken ik vanuit Sulaymaniyah, daar lopen ze veel rond in dat klooster.

 

Eigenlijk dacht ik wel goed geïnformeerd te zijn, met zelfs veel informatie die ik nauwelijks kan delen omdat Nederlanders niet zo graag hun goede geweten kwijtraken: dat gevoel dat zij de echte verdedigers van mensenrechten in de wereld zijn. Schuldgevoelens zijn niet productief, dus waarom het altijd over dat verleden hebben.

Wel, onze Afrikaanse broeders spraken over het heden. Junior Nzite Nsuami, Congo, vertelt: „Ik was twaalf, ik zat op school, een groep soldaten kwam en schoot de leraren dood en nam de kinderen mee. We leerden doden. Ik vraag in naam van allen vergeving aan de samenleving voor wat we deden. Maar we moesten doden om te overleven. We moesten bloed vergieten om te overleven. Hun eerste woorden: ‚Jullie zijn geen kinderen meer, nu zijn jullie volwassen, want het is oorlog. Vergeet je dorp, vergeet je familie.’ Een van de jongens moest zijn ouders neerschieten om te tonen dat hij het had begrepen. Pistool op zijn hoofd. Hij schoot, camera erbij. Later speelde hij met het kind van de commandant, die sloeg hem, en toen schoot hij dat kind dood. Hij werd gevangen gezet.”

„Congo is een enorm land, we liepen duizenden kilometers, zes maanden lang. Toen namen de militairen de regering over. Toen de oorlog over was werden we losgelaten, we konden terug naar onze dorpen. We wisten de weg. Maar we waren de weg helemaal kwijt, dorp en familie ook. De eerste jongens die in hun dorpen kwamen werden meteen vermoord. Dus we wisten, dat we niet terug naar huis konden. We hadden geen familie meer.”

Hij spreekt zachtmoedig, met voortdurend een glimlach op het gezicht. Hij wekt de indruk dat hij zijn eigen stem niet zou verdragen als hij die zou verheffen.

Dan spreekt Mohammed Ba, een Singalees, pikzwart, grote bos haarextensies. Hij stelde zich gisteren voor als schrijver, dichter, dramaturg. Dat hoor je ook meteen. Hij weet te verwoorden en stem te verheffen en te raken, op een andere wijze dan Junior. Hij spreekt vooral in quotes, hij vertelt niet.

„Waarom ben ik Singalees? Omdat een ruime eeuw geleden Frankrijk dat besloot!”

„Mensenrechten voor kwetsbaar gemaakten zijn kwetsbare mensenrechten. Europa weet dat, een paar wetjes en je houdt ze tegen.”

Maar dan versterken de drie Afrikanen elkaar, en vertellen hun waarheid. Afrika is vol met conflicten: Somalië, Darfur, Eritrea, Congo, Burundi, Libië. Jullie Europeanen spreken over economische vluchtelingen maar dat is een leugen. De Afrikaanse vluchtelingen lopen allemaal weg van de oorlog. En de meesten zitten dan nog in de buurt van de oorlog, omdat ze eigenlijk terug naar huis willen zodra het kan.

En jawel, de kolonisatie in de 19de eeuw heeft de Afrikaanse stamverbanden en stammenrelaties nogal vernietigd, onze sociale structuren aan gort geslagen en ons ‚ontwikkeld’ naar Europees model. En ja dus, na de dekolonisatie kwamen we én terecht in de kolonisatie door jullie multinationals, én gleden we onderuit doordat de oude structuren niet meer zomaar te herstellen waren en de nieuwe leiders de Europese elite gingen naspelen. Ja dus, er wordt te veel onderling gevochten: om land, om macht, om geld, om relaties. Er wordt zoveel bij gelogen, gelegitimeerd, dat men vaak aan het einde van het conflict niet weet waarom het begon.

Maar één ding moeten jullie in Europa goed weten: nergens in Afrika vind je een wapenfabriek! Europa staat vol wapenfabrieken, en de VS. Jullie zijn het die de wapens exporteren naar Afrika en eraan rijk worden. Jullie niet, oké, niet alle Europeanen. Jullie leiders en multinationals, en jullie wapenfabrieken.

Waarom ben ik Singalees? Omdat Frankrijk grenzen trok, dwars door onze stamverbanden heen.

 

Als Europa nou eens helemaal opkraste uit Afrika? VS meteen meenemen graag. Want in Afrika hebben we alles om van te leven, wij hebben de andere continenten helemaal niet nodig. We hebben echt alles. Als jullie je smartphone kopen, bedenk dat je dan de mijnbouw-multinationals ondersteunt die in onze aarde graven.

 

De Afrikanen op de Middellandse Zee hebben te veel oorlog gezien. Dat maakte murw. Ze hebben teveel vernieling gezien, vooral van cultuur en sociale verbanden. Ze zoeken hoop. Maar ze zijn niet op zoek naar rijkdom. Dat was meer jullie reden om bij ons te komen.

De vrije pers zou veel vaker de camera moeten richten op al die landen waarvan niet verteld wordt wat er gebeurt. Stop jullie wapenproductie, en dan eens verder kijken hoe de wereld ontwikkelt. Want weet ook dat de oorlog is veranderd. Er zijn geen slagvelden meer, het gaat niet tussen soldaten. Er zijn kleine groepen die door de stad trekken en de dorpen en schieten. Er zijn vliegtuigen die bombarderen. De oorlogen draaien om burgers, vernietigen burgers en hun woningen, intimideren burgers. Wie wapens verkoopt doet niet aan veiligheid, maar faciliteert schending van mensenrechten.

Dit pleidooi werd uiteindelijk samengesteld door drie Afrikanen die de zinnen als een ketting aaneenregen. Ik denk aan het cabaret van een Surinaamse in Nederland - en nee, ik weet haar naam niet meer - die vertelde hoe iemand haar op straat in Amsterdam vroeg: „Waarom ben je hier?” En ik antwoordde: „Omdat jullie bij ons waren.”

In de middag komen Italianen aan het woord met Europees smoel. De een geeft een stevig traktaat over de economische achtergronden bij het hele verhaal van migratie. De woorden spreekt hij niet uit, maar elke zin geeft aan welk een onzin Europese politici uitkramen over te veel migranten en daarom tegenhouden. Ongeveer 260 miljoen mensen wereldwijd leven in een ander land dan waar ze werden geboren. Vrije mobiliteit is een simpel mensenrecht, en het gebeurt voortdurend. De koloniale tijd bestond uit dat principe. En dat vrije bewegen ging doorgaans om economie, op zoek naar arbeid of arbeidskrachten. 90 % van de migratie bestaat daaruit. 10 % van de migratie bestaat uit mensen die conflicten ontlopen om te overleven.

Werd niet de DDR dictatuur genoemd omdat de mensen niet meer vrij mochten bewegen, omdat men een muur bouwde? Is mensen vanwege de wens van het vrije bewegen (op zoek naar arbeid, of weg van conflict) tegenhouden ineens een democratisch gebeuren? Passen we onze hoog geroemde Europese waarden zo snel aan aan tijdelijke behoeften?

Het is onzin om die 90 % migratie vanwege arbeid ineens te criminaliseren en als bedreiging af te doen. Europa heeft met haar neergaande demografische grafiek jonge mensen keihard nodig, anders gaat Europa economisch onderuit de komende decennia. Voor de arbeid sleepte Nederland Afrikanen naar Suriname, en daarna Javanen. Langs heel zuidelijk Azië trokken en trekken grote stromen mensen oost- of westwaarts vanwege arbeid en behoefte aan arbeiders. Al eeuwenlang.

Het is de meest normale beweging van ons mensen. Dus waarom heeft Europa de behoefte dat opeens te criminaliseren?

In Afrika is veel armoede, en er is veel trektocht naar werk. Maar de overgrote meerderheid van de Afrikanen trekt van west naar oost of oost naar west, van het ene naar het andere Afrikaanse land omdat er werk is.

Het belangrijkste kenmerk van migranten is, dat ze het minst betaalde werk, het vuilste werk doen en doorgaans ook nog slecht beschermd. De multinationals die menen dat „onze economie moet groeien” hebben voor hun winstmarges migratie keihard nodig, om niet te zeggen dat het de kurk is waarop ze drijven. Dus, wat is er in Europa aan de hand? Welke belangen steken erachter? Geen economische. En om dan even nog terug te komen op de positie van de migranten: jaarlijks worden vanuit Qatar een 500 migranten in lijkzakken teruggevoerd naar Nepal. Uit Saoudie-Arabië kennen we de precieze cijfers niet, maar het is iets dergelijks.

Wie telt de doden onder de migranten? Wie telt de slachtoffers van racisme wereldwijd, jaarlijks? Dus wat is Europa aan het roepen? Waar is de zelfstandige pers die de politici maar laat roepen, ongestoord? Mensen zijn nooit illegaal, zeker niet omdat ze zich verplaatsen vanwege arbeid.

Laten we één mechanisme helder houden, juist wij Europeanen: je moet mensen dehumaniseren om ze te kunnen uitbuiten. Slaven hadden geen ziel, daarom kon het. Afrikaanse migranten zijn luilakken en profiteurs, die mogen wel in de zee verdrinken. Hebben hier niks te zoeken. De Italianen weten dat er altijd migratie was, dat is geen probleem. Europa heeft niet anders gedaan, en Europa heeft het voorgedaan, naar elders trekken. Als Europa en de VS stoppen met wapenproducties, dan verandert de hele wereld morgen. Dan gaan we nieuwe dingen beleven.

SOS Mediterranee

In 2015 startte een initiatief in Duitsland, daarna in Frankrijk en Italië en Zwitserland: humane wegen zoeken voor immigranten en vluchtelingen. De Italianen hebben een groot schip, waarmee ze mensen oppikken die op gammele bootjes de overtocht maken. Twee jaar lagen ging het redelijk, in juni liet de Italiaanse regering het ineens niet meer toe. De Aquarius dobberde acht dagen in de wateren totdat ze in Spanje mochten aanmeren. Italië heeft e boot nu aan de ketting gelegd, er zijn juridische processen gaande.

Hun aanpak was gericht op redden van levens. dat mag nu even niet meer. Ze hadden altijd technicii en artsen op de boot, werkten onder andere met Artsen zonder grenzen. Altijd een rugzak met noodmaterialen bij zich. Als ze een boot ontmoetten, was het eerste om mensen medisch bij te staan die er slecht aan toe waren. Daarna werden eventueel de mensen overgebracht, als hun vaartuig te gevaarlijk leek. Eenmaal aan wal werd psychologische nazorg gegeven.

 

Het Siciliaanse getuigenis: „Vroeger ging het er bij ons altijd over, dat mensen waren gestorven in de woestijn. Nu gaat het er altijd over dat mensen zijn gestorven op zee.” We kennen ind e Italiaanse wet de paragrafen die ons verplichten om boten te hulp te snellen die driegen te zinken. We hebben een paragraaf die tot 8 jaar gevangenis mogelijk maakt voor het weigeren van hulp aan schepen in nood. We gaan de procedure zeker winnen, of Europa is zijn hele moraal aan het uitverkopen, ook in de juridische wereld. Maar het kan wel jaren duren, en intussen zal er veel worden verdronken.

IFOR ziet hier een taak. Er wordt samengewerkt met de VN, met het Commissariaat voor de Vluchtelingen, voor de Mensenrechten. Europa kan zich toch niet onttrekken aan zijn eigen grondslagen?

Uitbreken uit het dominante discours.

De tweede morgen start met een gesprek over God en mens tussen mij en mijn Egyptische moslim-kamergenote, Doaa Abden. Voor haar was een gelopen race, dat God via diverse religies mensen kan leren hoe God zou willen dat wij mensen met elkaar omgaan. Ze vroeg me in welke mate ik God verantwoordelijk stel voor wat gebeurt. Ik antwoordde met het verhaal van Mozes, die van God te horen kreeg: „Ik het het roepen van mijn volk gehoord, Ik ben gekomen om ze uit te leiden, leidt jij ze uit!” We problematiseerden samen, dat eenvoudig volk mag geloven hoe het wil. Maar als mannen macht hebben, en zeggen in Gods naam te handelen, dan moesten we toch maar hen helpen zich af te vragen of ze werkelijk in Gods Naam handelen? Of God het met hen eens zou zijn? Alle machtige mannen legitimeren zich met God, welke naam die god ook krijgt, desnoods „Democratie” of „Vrije Markt”. Dus mannen met macht helpen om telkens een vraagteken te zetten bij hun overtuiging, of god werkelijk wil wat zij beweren? Zou de wereld een stuk leuker kunnen maken. Het ontbijtgesprek bleek een aardige opening naar de dag.

Op de plaats delict aangekomen, raakte ik in discussie met een Engelsman. Ik omarmde hem even nu dat nog kan, zo vlak voor de Brexit, en vroeg naar zijn mening over gisteren. Wat mij had gefascineerd, zag hij niet zitten: „Laat ons Afrikanen gewoon alleen, ga allemaal weg, wij hebben alles om van te leven, we hebben jullie niet nodig!” Hij begon super ernstig te betogen dat de Afrikanen toch ook conflicten aan zichzelf te danken hebben, niet alleen maar aan de Europeanen. Afrika leefde zijn stammencultuur, met machtige en minder machtige stammen. Oorlogjes. Wellicht ook eigen kleine genocides, wie weet. In de oerwouden vind je dat niet zomaar terug. Ik zeg: „Maar kleine mensen en kleine stammen hebben in de loop der eeuwen vast wel leren overleven daarbinnen. Komen ineens witten binnen 50 jaar alles op zijn kop zetten. Trekken grenzen dwars door stammen; gebruiken de macht van een machtige stam voor eigen belangen; voeren even een Wereldoorlog en herverdelen alles weer nu tussen twee machtige Europese landen. Hun multinationals komen concurreren en de interne marktstructuren verstoren. Zulke diverse conflictvormen tegelijk versterken elkaar kwadraterend, dominant wil dat maar niet snappen. Daartegen leert toch niemand overleven!” Hij kijkt me twijfelend aan.

Weer een forum voor ons met allemaal Afrikanen, en een Afghaan. Allemaal „immigranten” in Italië. Allemaal mannen, dat wel. Een van hen memoreert dat vrouwen dubbel getroffen worden als immigrante, maar het blijft een eenzame mantra. Vijf mannen. Een van hen: „Ik was 11 jaar onderweg, dat was niet gepland, dat gebeurde.” Met veel emotie veel vragen aan de Italiaanse en Europese regels en vanzelfsprekendheden. In alle woede helemaal gevangen in het dominante discours. In veel herhaling van zetten, zij het telkens gevarieerd in migrantengeschiedenis en haar ellende, maar alles draaiend om de vraag waarom migranten als gevaar worden gezien, gecriminaliseerd worden, en waarom migranten niet simpelweg vallen onder de mensenrechten die vanuit Geneve worden geproclameerd. Vol ongeduld riep de voorzitter tegen een vrouw die naar het eigenlijke probleem vroeg: „Armoede natuurlijk. De armoede is het probleem.”

Tja, de grote misvatting, de grote leugen waarmee de meest dominanten hun dominantie veiligstellen. Armoede is het probleem, armoede is een van de belangrijkste oorzaken van conflicten. Wanneer stappen we gewoon even gezamenlijk op uit dit discours? Weg uit die rijdende trein, zoals in 1955 de zwarten van Montgomery weigerden nog in die bus te gaan zitten. Want het is niet waar. Bijna alle oorlogen worden gevoerd omdat machtige mannen nog meer macht en geld en land willen. Rijkdom is de drijfveer die onze wereld de afgrond instuurt!

Na de mannen komen vier vrouwen, met concrete verhalen van hulp. Indrukwekkend: een USA-vrouw die aangeeft waarom de USA het gevaarlijkste land van de wereld is. Een vrouw uit Canada die schetst hoe groot en leeg dat land is, weinig inwoners. Allemaal immigranten. En toch worden nu immigranten als een probleem, als een gevaar weggehouden. Haar gemeenschap neemt immigranten op, er komen jongeren uit de States meeleven, maar de regering is er niet blij mee.

Binnen Europa is 3/4 van de actuele migratie binnen Europees, zoals het ook in Afrika gaat. Europa is trots op haar mensenrechtenverklaring, en plotseling geldt dat wel voor de ene groep en de andere niet? Welke geheimen rusten er in de politieke burelen van „het westen”, dat er leugens nodig zijn tegen de meest kwetsbaar gemaakte mensen? Waarom worden immigranten plotseling in die hele noordelijke wereld als probleem gezien? Wat gaat er schuil achter die politieke afweer, hardheid, onmenselijkheid? Waarom denkt Seehofer dat Duitsland die 1 miljoen vluchtelingen niet aankan, terwijl alleen Noord Irak al 6 miljoen mensen opnam in twintig jaar tijd, terwijl er nogal is huisgehouden in dat land?

En dan een ‚gevaarlijke herinnering’, persoonlijk. In de tijd van de DDR werden juist de economische vluchtelingen probleemloos binnengehaald in West Europa. Ze waren het levende getuigenis tegen de communisten. Het waren juist de politieke vluchtelingen die gescreend werden, niet vertrouwd werden, die vaak moeite hadden een baan te vinden. En nu, alle immigranten uit Europese landen komen om economische redenen om werk te vinden waar werk is. Voor een vrije markt kan economie nooit het probleem zijn. Dus waarom gaan we niet naarstig op zoek naar de ware redenen van politici om immigranten tot probleem te verklaren? Is er minstens niet die laaghartige overweging, dat je macht toeneemt als je groepen tegen elkaar opzet? Wanneer leren we ons wantrouwen richten op die mensen met macht, in plaats van op die mensen die nergens levensruimte vinden?

Er is sterke behoefte aan een discours dat de dominantie betrapt. Het zal een volstrekt ongelijk discours zijn, uit de aard der zaak. De dominantie kan uitrusten binnen de geproclameerde evidenties, wie dat discours wil onderbreken moet met feiten komen en zal over elk feit worden doorgezaagd met gedogmatiseerde uitzonderingen, geïdeologiseerde vooroordelen. Einstein wist het al: „Wij mensen kunnen eenvoudiger een atoomkern splijten dan een vooroordeel.”

 

De woede in de zaal spreekt voort, we houden het samen uit, want we begrijpen het zo goed. Met Doaa constateer ik, dat dat het mooiste is van deze conferentie, waar de onmacht rond de vele verhalen van ellende meer aanwezig is dan een verstandige gezamenlijke strategie. Ook zij heeft al ervaring met deze fora van getuigenissen uit de hele wereld en in vele talen. De hele zaal houdt het samen in geduld uit. Wauw, wat een vredesoefening en oefening van empathie.

En toch is er ook ongeduld bij mij. De woede verhindert deze mannen zelfs, die denken dat ze rationeel spreken, om de inbreuken te horen op hun discours die door enkele vrouwen wordt aangeboden, als een opening naar een volstrekt andere wijze van redeneren, weg van de dominante drogredenen. Ja, en dan hebben die vrouwen in dit theater een dubbel nadeel. Behalve dat ze vrouw zijn, zijn ze ook geen immigrant. Hen wordt meer dan de Italiaanse mannen het recht ontzegt op een inbreng die de gerichte woede van richting zou kunnen veranderen.

Twee dagjes Catania zijn wel verhelderend. De plek waar je bent is altijd deel van het discours. Is het niet met name dat, wat het dominante discours poogt aan oog, waarneming en meningsvorming te onttrekken? De plek, jouw specifieke plek in het geheel, maakt het grootste deel uit van de waarheid of onwaarheid in je verhaal. Al is aan de woede voorbij wel een zekere voorwaarde om de ruimte te betreden die dan kan ontstaan.

Als we bijna afronden komt er nog een belangrijk getuigenis van de man die op Lesbos werkt. Met name de vrouwen hebben het verschrikkelijk in de grote kampen, die hij concentratiekampen noemt. De toiletten en douches zijn te openbaar, ze hebben moeite die te gebruiken. En er is veel verkrachting, en alleen binnen drie maanden kan het een abortus worden, en waarheen met de kinderen die wel geboren worden als de vrouwen het niet aankunnen? Hij heeft heel sterke mensen zien binnenkomen, die dan langzaam instorten, suïcidaal worden. Velen moeten ruim twee jaar wachten voordat ze verder kunnen. En dan zegt hij: „Het is een leugen, dat „Mare Nostrum” . Het is niet Mare Nostrum, het is Mare Liberum. De zee van vrijheid. Om deze zee heen vinden we al millennia lang zeer diverse culturen en landen en talen. Die altijd met elkaar verbinding hadden en zochten, die open uitwisselden. Wat is er in godsnaam aan de hand in Europa?

Die vraag moeten we overeind houden.

Bij het afsluitende ontbijt leg ik de vraag neer bij Roberta, die intensief met vluchtelingen bezig is hier in Italië, in Rome. Zij meent het antwoord te weten. Jawel, politici die hun macht vergroten door groepen tegen elkaar op te zetten. Vooral echter, politici die de behoeften van de Multinationals bedienen, en die is simpel: binnen Europa graag zo goedkoop mogelijke arbeidskrachten voor het domme en vuile werk, en dat kan enkel als mensen illegaal zijn. De politici weten dus dat ze heel blij zijn met de immigranten, die zijn nodig bij onze demografische neergang, maar ze zeggen het tegendeel om ze ten behoeve van „de economie die moet groeien” zo goedkoop en rechteloos mogelijk te houden. En dan concurreren ze met de inlandse arbeiders, die dan emotioneel ook tegen die luie vluchtelingen zijn in te zetten. En, natuurlijk, kunnen ze bij die concurrentie minder harde vuisten maken voor de eigen rechten. Dus goede kans dat de vakbonden meegaan in het roepen tegen de immigranten.

En dan de kust

Ik had niet verwacht dat ik nog iets wilde melden. We zitten voor de organisatorische week op een helling van de Etna, en op weg erheen kwamen we langs de kust. Een stevig deel van de kust is rotsen, lavarotsen. De Etna heeft in de loop der millennia aardig wat lava de zee in doen stromen, en dat geeft een beetje het idee van een ijsberg: het meeste is onder water verborgen. Behalve dat de rotsen zwart zijn, zijn het vooral stenen pieken, met „scherp” als belangrijkste kenmerk, die als torentjes uit de zee omhoog steken. Ons Aruba heeft deels ook zo’n kust, zij het minder heftig. Als je bootje in die buurt komt wordt het door de stroming stuurloos, de golven slaan je tegen de rosten en de rotsen doen hevig au. Je overleeft het niet.

Gisteren werd melding gemaakt van zes jonge mannen die hier 150 meter uit de kust omkwamen, omdat ze dachten dat ze er waren, maar nee dus. Het was deze lavakust. De mensen van Catania weten te melden, dat het voor een deel bij Griekenland met de eilanden zeker zo ernstig is. En nee, als de vluchtelingen in de bootjes stappen, duur betaald, wordt hen dat niet verteld. Ze hebben géén idee waar ze heen gaan, dat ze niet op een mooi zandstrand aankomen. en ze komen wel eens ’s nacht aan, dan zie je niet waar je in terecht komt. Als je in een plastic bootje zit, scheurt dat gewoon open.

Tijdens de conferentie werd door de Italianen gememoreerd hoeveel van hen formele straffen kregen omdat ze vluchtelingen hadden geholpen, gered. Dit is onze „buitengrens”. Een van de Italianen vroeg wanhopig waarom er indertijd zo’n commotie was om de Berlijnse muur, en nu te weinigen in beweging komen. Een Irakees werkt hier bij „Un Ponte Per”, een brug inplaats van muren om veiligheid te waarborgen rondom de Middellandse Zee.

Yosé Höhne Sparborth